پدیده «دژاوو» (Déjà Vu) یا احساس آشنایی با یک موقعیت کاملاً جدید، از تجربههای رایج اما اسرارآمیز ذهن انسان به شمار میرود.
برخلاف برخی باورهای عمومی که آن را به پدیدههای ماورایی نسبت میدهند، یافتههای علمی نشان میدهد دژاوو در اغلب موارد بخشی از عملکرد طبیعی و سالم مغز است.
به گزارش سیناپرس، واژه «دژاوو» که به معنای «قبلاً دیدهشده» است، نخستینبار در سال ۱۸۷۶ توسط «امیل بوآراک» مطرح شد.
این تجربه زمانی رخ میدهد که فرد در موقعیتی جدید قرار میگیرد اما بهطور ناگهانی احساس میکند آن لحظه یا مکان را پیشتر تجربه کرده است.بر اساس پژوهشهای حوزه نوروسایکولوژی، دژاوو نتیجه یک ناهماهنگی موقت در پردازش حافظه و احساس آشنایی است.
در این فرآیند، ابتدا قشر پیرینال در لوب گیجگاهی حس آشنایی را فعال میکند، اما هیپوکامپ که مسئول بازیابی خاطرات است، نمیتواند خاطرهای متناسب با این احساس پیدا کند. در ادامه، قشر پیشپیشانی مغز این ناسازگاری را تشخیص میدهد و در نتیجه فرد همزمان احساس آشنایی و آگاهی از جدید بودن موقعیت را تجربه میکند.متخصصان این فرآیند را «آگاهی فراشناختی» (Metacognitive Awareness) مینامند و آن را نشانهای از عملکرد صحیح سیستم نظارت و کنترل شناختی مغز میدانند.
مطالعات تصویربرداری مغزی نیز نشان داده است هنگام وقوع دژاوو، نواحی مرتبط با کنترل شناختی و تشخیص خطا در قشر پیشپیشانی فعالیت بیشتری دارند؛ موضوعی که نشان میدهد مغز در حال ارزیابی و اصلاح یک خطای ادراکی است.
کارشناسان تأکید میکنند دژاوو در بیشتر افراد کاملاً طبیعی و بیخطر است. با این حال، در موارد نادر ممکن است با برخی اختلالات عصبی همراه باشد. برای مثال، برخی مبتلایان به صرع لوب گیجگاهی پیش از وقوع تشنج، دژاووی طولانی و شدید را تجربه میکنند.
همچنین در برخی بیماران مبتلا به زوال عقل، نوعی «دژاووی زندگیشده» مشاهده میشود که در آن فرد نهتنها احساس آشنایی دارد، بلکه باور میکند آن رویداد را پیشتر تجربه کرده است.
پژوهشها همچنین نشان میدهد دژاوو در سنین جوانی شیوع بیشتری دارد و با افزایش سن، میزان بروز آن کاهش مییابد؛ موضوعی که احتمالاً با تغییر عملکرد سامانههای تشخیص خطا در مغز مرتبط است.
در مجموع، یافتههای علمی حاکی از آن است که دژاووی معمولی و گذرا نهتنها نشانه بیماری نیست، بلکه میتواند بیانگر عملکرد طبیعی مغز در پردازش حافظه، تشخیص خطا و مدیریت ادراک باشد.
